Nederweerts Verleden

Blog van Alfons Bruekers met wetenswaardigheden uit de geschiedenis van de gemeente Nederweert. Auteursrechten voorbehouden.

Schots en scheef

De bevrijding van Nederweert in de herfst van 1944 ging gepaard met veel slachtoffers en vernietiging. Maar er waren ook leuke en kolderieke momenten. De vaak getraumatiseerde militairen zochten ontspanning en ook de inwoners hadden behoefte aan een uitlaatklep na vier jaren van bezetting en repressie. Fons Vossen uit Boeket tekende in zijn dagboek een paar mooie anekdotes op.

De bevrijders van Boeket waren de ‘tanksoldaten’ van het Britse 122e Regiment van de Royal Scots Greys. In het ingangsportaal van de kerktoren was een communicatiepost ingericht. Een Brit achter het seintoestel was nogal grofgebekt en bezigde elke drie woorden het stopwoordje fockin’ (Engels dialect voor fucking, dat niet veel beter klinkt). Bijna niemand in het dorp beheerste de Engelse taal. Sommigen die de telegrafist hoorden fulmineren, meenden dat het een of ander Brits militair codewoord was. Een Nederweerter jongen dacht echter dat het gewoon goeiemorgen betekende. Elke ochtend liep hij langs de kampementen van de soldaten in Boeket. Hij stak overal zijn hand omhoog en wenste hen goeiemorgen met een vriendelijk fockin’ chaps, fockin’! Een van die militairen, Linsley, werd met ernstige brandwonden verpleegd in de boerderij ‘Joeëste’ aan de Heijsterstraat. Hij moest een paar dagen rust houden in een leunstoel naast het fornuis in de keuken. De soldaat sprak in plat Schots tegen zijn gastvrouw en de Vossen’s praatten in plat Nederweerts terug. Dat ging verrassend goed. Toen Linsey opmerkte in zijn Schotse dialect the stove is oot, wist moeder Vossen meteen: de stoof ès oet! Even later ontplofte vlak voor het huis een Duitse granaat, en dochter Nel deed de deur open. Moeder riep: Nel, neet kieke! En Linsley steunde haar door te zeggen: Nell, stop keekin’. Zo gemakkelijk kon het zijn.

De soldaten die waren ingekwartierd bij Jonkers in de boerderij ‘Roeëbers’ aan de Bosserstraat, schreven temidden van de beschietingen brieven naar het Britse thuisfront. Als afzender schreven zij op de envelloppe slechts: ‘Roberts House, Nederweert, Holland’. Of de retourbrieven ooit goed aankwamen is niet bekend. Bovendien waren de militairen toen alweer lang vertrokken richting Arnhem en Nijmegen. Op woensdag 27 september 1944 hielden de Royal Scots Greys een voetbalwedstrijd tegen de boerenzonen van ‘De Hook’ in Boeket. De Britten werden aangevoerd door sergeant-majoor Mike, die van Boeket door Antoon Vossen, een broer van Fons. De Nederweertenaren hadden geen voetbalschoenen en speelden op hun boerenklompen. Antoon had wel ooit kistjes gehad maar was die tijdens de mobilisatie kwijtgeraakt. Het veld was provisorisch ingericht en lag schots en scheef. De wedstrijd verliep met nogal wat hindernissen. Op sommige momenten vloog er niet alleen een bal maar ook een klomp door de lucht. De match eindigde onbeslist en werd afgesloten met een soort picknick waarin de voetballers en toeschouwers samen een grote hoeveelheid eieren oppeuzelden. Het was een hoogtepuntje in een week die verder alleen maar tragische momenten van gesneuvelden en gewonden kende.

Grijs en rood

Het waren letterlijk en figuurlijk ‘woestijnratten’, de militairen van het 122e tankregiment van de Royal Scots Greys. Tijdens WOII hadden ze gevochten in Palestina, Irak, Egypte, Libië, Italië en aan de Franse kust tijdens D-Day. In de zeventiende eeuw was het een prestigieus Schots cavalerieregiment geweest dat uitsluitend grijze paarden benutte. Vandaar de naam ‘Scots Greys’.

In een van de eerste dagen van de bevrijding, op dinsdag 26 september 1944, vestigden de Greys zich in Boeket. De luitenant-kolonel richtte zijn kwartier in bij Dreesen Drees (Andreas Zegveld, huidige adres Hoek 2). De militairen annexeerden de wei van die boerderij als een soort parkeerplaats voor de vele tanks. Op de inrit lag een bergje stalmest in de weg. Maar Drees was een vriendelijk en behulpzaam man. Dus bood hij aan om dat hoopje mest wel even aan de kant te doen zodat de tanks vrije doorgang hadden en de oorlog geen nodeloze vertraging zou oplopen. Buurjongen Fons Vossen, die er bij stond te kijken en de Engelse taal beheerste, mocht het aanbod overbrengen aan de tankcommandant. Die lachte minzaam, bedankte voor de geste, maar de colonne tanks reed met donderend geraas het weiland op. ’t Waas neet vandoon’, herinnerde Fons zich later nog. Hij woonde er tegenover, op de boerderij ‘Joeëste’ die nu als adres Heijsterstraat 13 heeft. In de schob en schuur van Vossen bivakkeerde de tankbemanning en buiten stonden de verkenningswagens opgesteld. In het kippenhok werden de officieren kapitein Sprot en luitenant Althorp gelegerd. Althorp, die eigenlijk John Spencer heette, was van adellijke afkomst en was geboren in het gigantisch grote Engels kasteel-landhuis Althorp House in Northampshire .

Luitenant ‘Johnny’ Althorp was pas 20 jaar en viel bij de Nederweertenaren op door zijn rode haardos. Ondanks zijn jeugdige leeftijd had hij al een aardige staat van dienst opgebouwd tijdens D-Day. Het verblijf van Althorp en de andere Scots Greys in Boeket was niet zonder verliezen. Sergeant Lewis Cameron, die in de schuur van Vossen sliep, werd dodelijk getroffen door een kogel van een Duitse sluipschutter. Een paar dagen later sneuvelden luitenant Perkins en de soldaten Hall en Jefferies. Zij waren op de hoek van de Kerkstraat en Brugstraat eten aan het bereiden toen daar een Duitse mortiergranaat ontplofte. Allen werden begraven langs de Heijsterstraat. Op dinsdag 3 oktober 1944 vertrokken de Greys naar Nijmegen, waar ze opnieuw veel verliezen leden. Van de soldaten uit Boeket was John Althorp een van de weinigen die de oorlog overleefden. Na de oorlog werd hij stalmeester van eerst koning George VI en daarna koningin Elizabeth II. In 1975 volgde hij zijn vader op en kreeg hij de adellijke titel ‘8th earl of Spencer and viscount of Althorp’. Hij verwekte vijf kinderen. Eén daarvan kennen we natuurlijk allemaal: Diana Spencer, de te vroeg overleden ex-echtgenote van prins Charles. Zij ligt in de tuin van Althorp House begraven. Hun zoon prins Harry heeft zijn rode haarkleur van Johnny uit Nederweert geërfd.

Vergeten en verguisd

Van oudsher werd Nederweert omringd door een krans van vennen, waterplassen en uitgestrekte heidevelden. In het zuiden van de gemeente lagen de Roevenderpeel en het Schoorwater. Dit gebied had in de oren van vele inwoners een sinistere bijklank. Daar vlakbij bevond zich in vroegere tijden immers de gemeentelijke executieplaats waar veroordeelde misdadigers ter dood werden gebracht.

In die lugubere omgeving, pal naast de Schoordijk, richtte het gemeentebestuur een algemene begraafplaats in. Formeel was die bedoeld voor niet-geïdentificeerde overledenen maar in de praktijk was het de plek waar niet-katholieken en zelfmoordenaars werden begraven. Voor hen was immers in de beleving van de geestelijkheid van die tijd geen plek in de hemel beoogd. Laat staan dat voor hen een begraafplaats op de gewijde grond van een katholieke begraafplaats mogelijk was. In de ogen van kerk en maatschappij waren zij vergeten en verguisd. In de hei van Schoor had de gemeente een klein stukje grond afgezet met een greppel en prikkeldraad. Een poort met het opschrift ‘Algemeene Begraafplaats’ gaf toegang tot de dodenakker. Pas in 1959 hief het gemeentebestuur deze algemene begraafplaats op en richtte een nieuwe in. Die kwam bij de St. Lambertuskerk, op de hoek van Kerkstraat en Kapelaniestraat. Het kerkhof van Schoor werd– weinig piëteitsvol – ingericht tot gemeentelijke vuilstortplaats. Bij graafwerk ten tijde van de sanering van de stortplaats werden in 1966 drie stoffelijke overschotten teruggevonden die uiteindelijk werden herbegraven naast de kerk. De Ruilverkaveling Weert-Stramproy wiste uiteindelijk alle sporen van de oude begraafplaats uit. Dankzij naarstige archiefnaspeuringen lukte het om de vergeten verhalen van drie op Schoor (her-)begraven personen te achterhalen.

Zo is er het verhaal van de 72-jarige Hagenees Mathijs Ridder. Hij was een onderscheiden oorlogsheld en Indië-veteraan die na zijn militaire carrière al bedelend door heel Nederland zwierf. Vlak voor Kerst 1883 arriveerde hij in Nederweert. In het duister struikelde hij in Sluis 14 waarin hij verdronk. Omdat hij Nederlands Hervormd was, werd de ongelukkige op Schoor begraven. Dat overkwam zes jaar later ook Altje Ijlder van Kooij. Zij overleed als baby aan boord van een Rotterdams schip dat door Nederweert voer. Ook zij was niet-katholiek en te Schoor in een anoniem graf ter aarde besteld. Het derde verhaal is dat van de Nederweerter huisschilder die ‘Pietje Puk’ werd genoemd. In 1931, luttele dagen na zijn huwelijk, maakte hij een einde aan zijn leven. In de ogen van pastoor Veltmans, die in zijn preken graag de onherbergzame heide- en moerasgebieden van Nederweert als het duivelse voorgeborgte van de hel beschreef, was Schoor de enige juiste plek voor een zelfmoordenaar. Het was een tijd dat de publieke opinie nog niet opgewassen was tegen de dominantie van deze zwartboordpriester. Schoorwater en Roevenderpeel zijn weer in oude glorie hersteld. Zou een klein herdenkingsteken ter plaatse niet een respectvol postuum eerbetoon kunnen zijn aan de andersdenkende bedelaar, het schipperskind en de ongelukkige huisschilder? Opdat zij niet langer vergeten en verguisd zullen zijn.

Komen en gaan

De esculaap in het traliewerk van de deur van restaurant Diverso in de Brugstraat is een meesterproef van een Nederweerter smid. Het kunstwerk is het Griekse symbool voor genezing. Het hangt er niet voor niets. Want behalve dat in dit monumentale pand een bierbrouwerij en logement waren gevestigd, was het ook de thuisbasis van diverse Nederweerter huisartsen, waaronder de Joodse dokter van Praag.

In Het Kanton Weert van 30 september 1893 plaatste het Nederweerter gemeentebestuur een euforisch bericht. Nadat de gemeente lange tijd verstoken was geweest van geneeskundige expertise, was het nu eindelijk gelukt om een huisarts te vinden en wel in de persoon van dokter van Praag. Die had zich gevestigd in hotel/logement De Drie Kronen (het huidige Diverso). ‘Wij hopen en vertrouwen dat de geneeskundige voor goed alhier zal blijven’. Dat bleek echter ijdele hoop te zijn. Lodewijk Leonides van Praag stamde uit een Joodse familie van medici. Hij was geboren te Leiden in 1862. Na zijn universitaire studie geneeskunde werd hij arts in het Oost-Indisch leger. In Nederweert maakte Van Praag zich meteen op velerlei vlak verdienstelijk. In korte tijd bouwde hij een zeer drukke praktijk op. Al in december 1893 werd hij president van de feestcommissie die belast was met de festiviteiten rond de nieuwbenoemde burgemeester Kreijelmans. Tijdens de inauguratie hield hij een vlammende speech. “Ik, die jaren lang in Holland gewoond heb, zeg het luide, ik ben er over verbaasd, hoe weinig van rijkswege voor onze gemeente is gedaan. (…) Leve Nederweert”. Zoiets ging er hier natuurlijk in als koek. Het verslag van Van Praags toespraak eindigde dan ook met ‘Een uitbundig gejuich volgt deze welgekozen en met talent gesprooken woorden’.

Een week na de feestelijkheden vertrok van Praag om zich elders te laten behandelen aan een verwonding aan zijn hand. Tot grote onstentenis korte tijd daarna gevolgd door zijn ontslagverzoek. Onverwacht dook hij na de jaarwisseling weer op. ‘De Heer Dr. van Praag heeft heden zijne praktijk alhier hervat’, berichtte de krant van 3 februari 1894 zuinigjes. Het bleek opnieuw niet voor lang want kort daarna vertrok hij definitief uit Nederweert. Het hoe en wat van zijn komen en gaan is in nevelen gehuld. Vast staat dat hij in 1902 naar Indië woonsw en overleed in 1920 als havenarts in Belawan, een havenstad op Sumatra. Terug naar het vertrek van dokter van Praag uit Nederweert. Het dorp zat weer zonder huisarts. Na lang zoeken vond men in 1894 een waardige opvolger in de persoon van de Friese dokter Hogenhuis, die helaas korte tijd later verdronk in het kanaal. Zijn opvolger Van der Kar hield het door familie-omstandigheden maar vijf maanden uit. In de zomer van 1897 kwam dokter George Schmidt naar Nederweert. Die was een ‘blijvertje’ en zou zijn ambt tot 1920 vervullen. Het was enige tijd een komen en gaan van dokters geweest, maar de esculaap (van latere tijd) in Diverso herinnert als constante factor aan de jarenlange medische zorg vanuit De Drie Kronen.

Beeld en geluid

Sjra Kessels in de Kerkstraat was de electro-expert van de firma Kessels. Hij was in zijn tijd de eerste die de nieuwste technische snufjes in huis haalde. De eerste zwart/wit-televisie, later ook de eerste kleurentelevisie en daarna de eerste videorecorder. De toestellen waren groot, zwaar en een sta in de weg. Maar het kijken zélf was nog heel overzichtelijk: twee Nederlandse zenders en met wat geluk enkele ‘sneeuwzenders’ uit België en Duitsland.

De eerste TV’s verschenen in Nederweert tussen 1956 en 1958. Het beeld was zwart/wit en meestentijds was de zendtijd gevuld met eeuwigdurende testbeelden, een zwarte voorttikkende klok of een foto van een mooie dame die door het gaas van een tennisracket keek. Piet Merkus en Cor Dings waren de eerste leveranciers. Zij hadden TV’s in hun etalages staan. Op woensdagmiddag verdrongen drommen kinderen zich voor de winkelruit om het wonder van beeld en geluid te aanschouwen. Maar dat wonder faalde nogal eens want de bovengrondse electraleidingen die Nederweert toen nog had, deden menige TV tijdens een onweersbui exploderen. Harry Triepels ontpopte zich als een ware TV-dokter. Hij kwam op visite en onder het uitspreken van ‘Heej es de dokter, wao es de zeeke? Ich zal ’s kieëke of dette boekpieën heet’ verwisselde hij een of andere defecte versterkerbuis en daarna was ook het huiselijk TV-geluk weer hersteld. Ouderen herinneren zich nog als de dag van gisteren de indrukwekkende uitzendingen zoals Open het Dorp met Mies Bouwman, de begrafenis van (toen) prinses Wilhelmina (1962) en de moord op president J.F. Kennedy (1963). Artiesten als Conny Froboess, Rex Gildo en kinderseries als Pipo de Clown en Johan en de Alverman. En wie herinnert zich nog Bonanza en eindeloos voortkabbelende soaps als Peyton Place en Coronation Street?

Het nabuurschap was groot in die dagen. Wie nog geen TV had, ging bij de buren kijken. De wonderlijke komst van bewegend beeld in de woonkamer leidde tot hilarische situaties. Zoals de vrouw die bits tegen haar zus zei: ‘Doot dich ‘ne schölk veur, want di-j zeen dich heej zitte’. De opkomst van de televisie werd door de plaatselijke geestelijkheid als een grote bedreiging gezien. Al in 1961 richtte pastoor Kessels zich verontrust tot de parochianen van de St. Lambertusparochie. Hij schreef een artikel onder de veelzeggende titel ‘Televisieproblemen’ en voorzag tal van gevaren voor de jeugd. ‘Er moet verder op gelet worden dat het kind geen dingen ziet waardoor het teveel wordt aangegrepen’, aldus Kessels. Voor kinderen beneden de vijf jaar was TV kijken volgens de pastoor volledig taboe, want ‘dat schaadt de vrije fantasie, een der grootste schatten van het kind’. En voor de volwassenen waren uiteraard alleen de degelijke programma’s van de KRO geschikt. Het mocht allemaal niet baten. Letterlijk álle huiskamers werden vanaf de zestiger jaren gevuld met beeld en geluid. En op de daken van de huizen verscheen een oerwoud van televisie-antennes. Die zijn inmiddels ook al lang uit het zicht verdwenen. Net als de goedbedoelde maatschappelijke waarschuwingen van pastoor Kessels.

Steken en stoken

Al in de middeleeuwen had Nederweert haar oorspronkelijke naam, Merefelt, ingeleverd voor Weert van den Nedersten Eijnde. Daarmee werd die naam tot een administratieve nevenschikking van Weert gedegradeerd. Ook al had Nederweert vanaf ca. 1395 in etappes een onafhankelijke bestuurlijke en financiële positie ten opzichte van (Over-)Weert gekregen, de relatie met de grote buur bleef er een van haat en liefde.

Zo werd Nederweert in 1547 belegerd door een legermacht van opgewonden Weerter schutters. En in 1566 poogde de gravin van Horne om de reformatie van Weert naar Nederweert te exporteren. Beide campagnes mislukten jammerlijk en versterkten de animositeit en het gevoel van autonomie bij haar onderdanen van den Nedersten Eijnde. Het verschil in naamgeving tussen (Over-)Weert en Nederweert leidde soms tot misverstanden. Zoals in het Algemeen Aardrijkskundig Woordenboek van 1821. Daarin werd gesuggereerd dat er zowel een stad Weert als een gelijknamig dorp Weert bestonden, waarbij het dorp (Nederweert) zelfs 50 inwoners méér dan het eigenlijke Weert zou tellen. Dat zal ongetwijfeld pijn hebben gedaan bij de Weertenaren. Net als een ander eeuwenoud conflictthema. Dat was het gebruik van het heide- en moerasgebied van de Peel, en met name het steken van turf. Daar ging een lange geschiedenis aan vooraf. Nadat in de late middeleeuwen vrijwel het hele bosareaal van het Land van Weert aan roofbouw ten onder was gegaan, ontdekte men de turf als goedkope en overvloedige bron van brandstof. In 1482 liet graaf Jacob II van Horne als Heer van Weert en Nederweert het gebruiksrecht van de ‘gemene gronden’ vastleggen in een privilege. Daarbij werd de benutting van de heide en de Pelen toegewezen aan de inwoners van Weert en Nederweert gezámenlijk.

Naarmate de bevolking groeide en de peelvelden slonken, leidde ook hier de schaarste van natuurlijke hulpbronnen tot oplaaiende conflicten. Regelmatig betwistten de Weertenaren en Nederweertenaren elkaars gebruiksrechten. In de zomer van 1745 kwam het zelfs tot een gewapend conflict. Met veel bravoure, wapengekletter en geschreeuw annexeerden de Weerter schutterijen de Nederweerter gemene gronden van de Laerder Heijde. Het bleek tevergeefs, maar de toon was weer gezet. Turfstekers waren soms toch wel echte onruststokers. Tot ver in de negentiende eeuw sleepte dit dossier voort. In 1860 kwam het voor de zoveelste keer tot een conflict. Enkele Weertenaren die door de marechaussee tijdens het turfsteken op Nederweerter grond waren gearresteerd, werden door de rechtbank vrijgesproken. De gemeente Weert kon namelijk aantonen dat alle Peelvelden sinds mensenheugenis gemeenschappelijk gebruikt mochten worden. In de gemeenteraadsvergadering van 22 september 1860 besloot het gemeentebestuur van Nederweert echter tot een tegenoffensief tegen het Weerter bestuur. Dat bleek onhaalbaar en in 1864 besloten de beide gemeentebesturen daarom maar om een eind te maken aan het eeuwenlange gedoe. Er kwam een gemeenschappelijke regeling waarin de wederzijdse gebruiksrechten van de Peel werden bevestigd. De conflicten die bijna 400 jaar als een veenbrand hadden voortgewoekerd, doofden uit en de vredespijp van de Weerter en Nederweerter turfstekers werd in 1864 definitief aangestoken.

Dit artikel is een voorproefje uit het in maart 2019 te verschijnen boek ‘Weert, Parel van de Heide’. Deze uitgave van de in 2019 jubilerende ‘Aldenborgh’ beschrijft de geschiedenis van Weert in de negentiende eeuw. Intekenen met korting kan tot 1 februari via http://www.dealdenborgh.nl. Van harte aanbevolen!

Ros en rog

Zelden is het contrast tussen Weert en Nederweert groter dan in het carnavalsseizoen. Want de Nederweertenaren danken hun oeroude bijnaam Pinmaekers (vanwege de ‘uitvinding’ van de kalender) aan hun vermeende slimheid. De Weerter Rogstaekers worden door middel van hun geuzennaam echter pijnlijk herinnerd aan hun domheid. Zij zagen immers in hun argeloosheid een van de viskar gevallen rog aan voor een gevaarlijke duivel.

De voormalige buurtschap Rosveld, pal op de gemeentegrens van Weert en Nederweert, dankt het eerste deel van haar naam aan het oud-germaanse begrip hros dat rietzoom zou betekenen. In de archieven wordt de naam consequent als Rosvelt en Rosveld gespeld. Gedurende enkele decennia vanaf het tweede kwart van de 18e eeuw tot in het prille begin van de 19e eeuw werd echter in de notariële en kerkelijke documenten de schrijfwijze Rochveldt, Roghsvelt en Roghsfelt gebezigd. Dat waren geen incidentele verschrijvingen. Waarschijnlijk hebben 18e-eeuwse plaatselijke schrijvers het verhaal van de Rogstaekers vervlochten met (hun) interpretatie van de herkomst van de naam Rosveld. De overlevering is op de loop gegaan met het woord ros en heeft er rog van gemaakt. Zodoende kunnen we er een echo in zien van een oude volksmondvariant van de Rogstaekerslegende, die Rosveld tot plaats van handeling maakte. Dat was ook bekend bij de Weerter kunstenaar Henri Schaeken. Hij vervaardigde in 1879 een serie van 12 aquarellen met de Rogstaekerslegende als onderwerp. Op één ervan gebruikte hij de St. Petrusmolen van Rosveld als decor voor de plaats van handeling. Te zien is een landelijk tafereeltje met een standaardwindmolen en een kerktoren. Een wegwijzerbord (met daarop duidelijk ‘Weert’ en ‘Nederweert’ leesbaar) bevestigt dat het grensgehucht Rosveld als plaats van handeling diende.

Enkele andere details op de aquarel van Schaeken komen verrassend goed overeen met de werkelijkheid. De kerktoren in de verte heeft dezelfde hoektorentjes en een lage spits zoals de middeleeuwse St. Lambertustoren van Nederweert vóór 1900 had. Ook de St. Petrusmolen van Rosveld (gebouwd omstreeks 1550 en afgebroken in 1920) is herkenbaar, met als meest opvallende gelijkenis de gesloten molenvoet. Tenslotte correspondeert ook de onderlinge positionering van molen, kerktoren en doorgaande weg met de werkelijke situatie van vóór de aanleg van industrieterrein Kampershoek. Het is alleszins duidelijk dat Schaeken, zonder de plaats van handeling expliciet te noemen, heel doelbewust Rosveld heeft gekozen als situering van de legende. Was Schaeken op de hoogte van de plaatselijke overlevering die Rosveld en Rogstaekers met elkaar combineerde en zo het grensgehucht tot de crime scene van de legende maakte? Bij gebrek aan bronnen is dit niet met zekerheid te zeggen. Feit is wel dat Schaeken’s aquarel en de daaraan voorafgaande oude archiefvermeldingen uit Nederweert in die richting wijzen. Er kan dus bijna geen sprake van toeval zijn. Er is genoeg aanleiding om te geloven dat in de 18e en 19e eeuw een lokale traditie heeft bestaan die de legende van de Rogstaekers in het Nederweerter Rosveld situeerde. Laat ze dat in Weert maar niet horen!

Kiezen en keuren

De coalitievorming na de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 is in volle gang. De pers schrijft dat inhoudelijke discussie en heikele onderwerpen (randweg, centrumplan en buitengebied) verdaagd wordt naar ‘verdiepingsslagen’ die vanwege vermeend ruimtegebrek achter gesloten deuren zullen plaatsvinden. Ondanks dat de gemeenteraad zich had uitgesproken voor openbare vergaderingen en een transparant proces.

Ruim voordat de Fransen in 1795 het gemeentebestuur moderniseerden, ging het er al veel democratischer aan toe dan men vaak denkt. De belangrijkste gezagsdrager was de schout of scholtis; hij vertegenwoordigde de Heer van Nederweert (aanvankelijk de graaf van Horne, later de prins van Chimay). De schout was de voorzitter van het gemeentebestuur en werd in Nederweert bijgestaan door een zevental schepenen (die we tegenwoordig wethouders noemen). De langstzittende schepen werd president of stadhouder genoemd en was de plaatsvervanger van de schout. Samen bestuurden zij het dorp en spraken zij recht. De schepenen behoorden tot de rijkste grondeigenaren en vertegenwoordigden een buurtschap of gehucht. De Heer moest hun benoeming goedkeuren. Men moest van onbesproken gedrag zijn maar ongeletterdheid vormde geen obstakel. De burgemeester was vooral een financiële ambtenaar. Hij werd slechts voor één jaar benoemd en het was zijn verantwoordelijkheid dat de inkomsten en uitgaven met elkaar in balans waren. Voor een eventueel negatief saldo was hij hoofdelijk aansprakelijk, wat maakte dat de burgemeesters heel erg hun best deden. Daarnaast kende Nederweert nog een college van zes gezworenen. Dat waren beëdigde (vandaar: ‘gezworen’) inwoners die de burgemeester en schepenen op afroep bijstonden bij lastige kwesties waar gemeentelijk draagvlak bij nodig was. Het ging dan vooral om zaken met een financieel belang, zoals belastingen en (jawel!) het geven van steekpenningen.

De gezworenen werden op hun beurt geselecteerd uit een groep van 16 gekorenen (afgeleid van ‘keuren’ dat kiezen of selecteren betekent). Ook die 16 gekorenen kwamen uit alle gehuchten en buurtschappen van Nederweert. Het stelsel van de gezworenen en de gekorenen zou men kunnen vergelijken met de gemeenteraad uit deze tijd. Het kiezen van de gekorenen en gezworenen was een buitengewoon democratisch en transparant proces. Weert en Nederweert deden dat in de vijftiende eeuw zelfs samen, hoewel zij bestuurlijk gezien onafhankelijk waren. Een uitgebreid verslag uit 1497 is bewaard gebleven. Men kwam bijeen in de openlucht, op het voorterrein van het patersklooster op de Biest in Weert dat genoeg ruimte bood aan een groot publiek. De gekorenen van Weert en Nederweert kozen daar elk hun eigen gezworenen. Op Rosvelt (halverwege Weert en Nederweert en eveneens in de openlucht) kwamen dan alle bestuurders, inclusief burgemeesters schout, schepenen, gezworenen en gekorenen, van beide gemeenten bijeen. Er werd in de openbaarheid vergaderd over bij uitstek gevoelige dossiers zoals de gemeentelijke belastingen en de samenwerking tussen Weert en Nederweert. Gewoon in de buitenlucht, met publiek, zonder ruimtegebrek en volledig transparant. Misschien een idee om het na 500 jaar in Nederweert ‘anders’ te doen…

Wind en vuur

De uitvinding van de stoommachine door James Watt lag aan de basis van de Industriële Revolutie. De overgang van wind naar vuur markeerde ook de overgang van traditionele nijverheid naar moderne industrie. De eerste kennismaking van de Nederweertenaren met stoom was rond 1830, toen de stoombootdienst van Maastricht naar Den Bosch dagelijks door het Nederweerter kanaal voer.

Eeuwenlang had Nederweert alleen maar windmolens, watermolens en rosmolens (aangedreven door een ros of paard) gekend. In 1850 probeerde houtzager Coumans om zijn windmolen te moderniseren met een stoommachine, maar dat ging niet door. Twee jaar later introduceerde de Nederweerter ondernemer Jan Mathijs Bruekers wél de eerste stoommachine in Nederweert. Pal op de oever van Kanaal Zuid-Willemsvaart stichtte hij een door stoom aangedreven ‘koren-, schors-, en oliemolen’. Dat ging overigens niet bepaald van een leien dakje. De gezamenlijke molenaars van Weert en Nederweert (waar zich toen in totaal 18 koren- en oliemolens bevonden) lieten een krachtige tegenstem horen. Zij richtten een tranentrekkende petitie aan het provinciebestuur. Men vond de stoommachine een bedreiging voor de werkgelegenheid, valse concurrentie, te dicht op de kanaaloever staan en vanwege het explosiegevaar een bedreiging voor de omgeving. Men vreesde dat de bestaande molenaars, en ook de transporteurs van koren en meel, brodeloos zouden worden. Slechts een handjevol inwoners zouden positief zijn over de komst van de stoommachine. Niettemin kwam de stoommolen van Bruekers er. De nieuwgebouwde stoommolen van 8 PK kreeg van de Nederweertenaren al gauw de naam ‘De Vuurmolen’. Het was immers het vuur waarmee water tot stoom werd gekookt en waarmee vervolgens de turbine van de molen werd aangedreven. Ongetwijfeld heeft deze innovatie destijds grote indruk gemaakt op de bevolking.

In dezelfde tijd, om precies te zijn in 1859, kreeg de Nederweerter ondernemer Winckels vergunning om op de oevers van diezelfde Zuid-Willemsvaart een grote pannen- en plavuizenbakkerij te stichten. Aan deze keramische industrie dankt het industrieterrein ‘Pannenweg’ haar naam. ‘De Vuurmolen’ was toen niet meer in bedrijf want al binnen een decennium stopten haar activiteiten. De reden moet gezocht worden in technische problemen. Wel staat vast dat met de komst van de stoommachine van Bruekers een onomkeerbaar proces van industrialisatie was ingezet. In de daarop volgende jaren werden de meeste molens in Nederweert voorzien van stoommachines zodat er ook bij windstilte kon worden gemalen. Nog later deden diesel- en electromotoren hun intrede. Hoewel de stoommolen aan het kanaal ontmanteld werd, bleef de bijbehorende woning ‘De Vuurmolen’ heten. Bij de kanaalwerkzaamheden rond 1920 werden de laatste resten van de gebouwen afgebroken en verdween ook de naam. Nu ligt op die plek het viaduct van de Randwegbrug. ‘De Vuurmolen’ wordt in 2017 de naam van het nieuwe bedrijvencentrum aan de Pannenweg. De naam herinnert niet alleen aan de historische betekenis van deze locatie maar is ook synoniem voor het ‘vuur’ of passie van de Nederweerter ondernemers van het eerste uur. Een ‘vuur’ dat voortleeft tot in de huidige tijd bij de ondernemers van dit bedrijvencentrum.

Catalonië en Nederweert

Gaat Catalonië nu wel of niet de banden met Spanje doorsnijden? Het is niet bij voorbaat succesvol, zoals al vaker is gebleken in de geschiedenis, ook op microschaal. De Nederweertenaren hebben tweemaal in de geschiedenis separatistische trekjes gehad, evenwel zonder succes.

In de 18e eeuw behoorde Nederweert tot de Oostenrijkse Nederlanden. Helemaal in de geest van de Franse vrijheidsstrijd waaide het revolutionaire virus van Parijs via Brabant uit naar Nederweert. Op 10 januari 1790 presenteerde het Nederweerter gemeentebestuur haar Verklaring van Onafhankelijkheid van het gezag van Oostenrijks keizer Joseph II. Bijna een jaar lang vormde Nederweert een soort onafhankelijke staat. Tot de Oostenrijkse legers Weert en Nederweert kwamen bezetten en het vlug uit was met de pret.

In 1838 deed zich iets soortgelijks voor. Toen de Zuidelijke Nederlanden zich in 1831 afsplitsten van Nederland (en België gingen heten), ging Nederweert mee in die beweging. In 1838 werd bepaald dat Nederweert alsnog overgedragen zou worden naar Nederland. Dat was zeer tegen de zin van de inwoners. Tijdens een referendum sprak de (stemgerechtigde) bovenlaag van de bevolking zich uit tegen de aansluiting bij Nederland. De verdeeldheid was net als in Catalonië echter groot en het leidde zelfs tot grote onlusten en gewelddadigheden op straat en in de kroegen. Maar de Grote Mogendheden (Frankrijk, Duitsland en Engeland) hadden geen boodschap aan het plaatselijke ‘Nexit’ en met één pennestreek werd Nederweert in 1839 bij Nederland gevoegd.

Het onafhankelijkheidsvirus van de Nederweertenaren was daarmee weliswaar onderdrukt maar niet helemaal verdwenen. Dat blijkt zo nu en dan in de geschiedenis als het gemeentelijke-herindelingsspook (waarbij een fusie Weert-Nederweert volgens sommigen voor de hand ligt) weer eens opdoemt.

Voor wie er meer over wil lezen zie de eerdere afleveringen in mijn blog:

https://nederweertsverleden.wordpress.com/2010/09/30/lusten-en-lasten/

https://nederweertsverleden.wordpress.com/2016/08/30/brexit-en-nexit/